İNTİBAKTA GELİŞME HIZI ORANI NEDEN % 75 ?

I- GİRİŞ

E-Yaklaşım Dergisinin Mayıs sayısında yayımlanan yazımızda; intibak kavramı, intibak ihtiyacını doğuran nedenler, 6283 sayılı Kanunla 5510 sayılı Kanuna eklenen geçici 39 uncu madde ile getirilen yöntem örnek hesaplamayla açıklanmış ve getirilen yöntemin 1982 sonrasında bağlanan yaşlılık aylıkları ile malullük aylıklarına etkisi incelenmiştir.

Bu yazımızda ise geçici 39 uncu maddede yer alan çarpanın hesaplanmasında gelişme hızı oranının niçin % 75 olarak dikkate alındığı hususu incelenecektir.

II- AYLIĞIN HESAPLANMASI

506 sayılı Kanunda 4447 sayılı Kanunla yapılan düzenleme ile sigortalılığı 2000 yılından önce başlayıp 2000 yılından sonra tahsis talebinde bulunan sigortalılara bağlanacak aylıkların hesaplanmasında ikili bir sisteme geçilmiştir.

Bu düzenleme ile sigortalıya ödenecek aylık miktarı; toplam prim ödeme gün sayısı üzerinden 2000 yılından önceki hizmetler için gösterge sistemine göre hesaplanan aylığın bu sürelere orantılı bölümü ile 2000 yılından sonraki hizmet süreleri için 4447 sayılı Kanunla getirilen sisteme göre hesaplanan aylığın yine bu sürelerle orantılı bölümünün toplamından oluşmaktadır.

506 sayılı Kanunun mülga geçici 82 nci maddesine göre, 2000 yılından önce sigortalılığı başlayan ve 2000-2008/Ekim tarihleri arasında aylık bağlanması talebinde bulunan sigortalıların 2000 yılından önce geçen hizmetlerine ilişkin aylığı; her yıl için açıklanan en son temel yıllı kentsel yerler tüketici fiyatları indeksi (TÜFE) artış oranı ve gelişme hızının (GH) % 100'ü ile güncellenmektedir.

Buna göre, 1999 Aralık dönemi itibariyle hesaplanan kısmi aylık miktarı; % 5,9 TÜFE oranıyla 2000 yılı Ocak ayına, 2000 yılı Ocak ayı itibariyle bulunan tutar ise her yıla ait TÜFE oranı ve GH oranının % 100'ü ile tahsis talep veya ölüm tarihinin ait olduğu yılın Ocak ayına taşınmaktadır.

Yine geçici 82 nci madde gereği, 1999 Aralık dönemi itibariyle gösterge sistemine göre bulunan tam aylık miktarı da sadece yıllık TÜFE oranları ile tahsis talep yılına taşınmaktadır.

Dolayısıyla GH oranının % 100'ü, sadece 2000 yılından önceki gün sayısına orantılı kısmi aylığın tahsis talep yılına taşınması sırasında kullanılmaktadır.

Bu bağlamda, kısmi aylığın güncellenmesinde aylık bağlama tarihi;
- 2001 yılı olan sigortalı için 2000 yılının,
- 2002 yılı olan sigortalı için 2000-2001 yıllarının,
- 2003 yılı olan sigortalı için 2000-2002 yıllarının,
- 2004 yılı olan sigortalı için 2000-2003 yıllarının,
- 2005 yılı olan sigortalı için 2000-2004 yıllarının,
- 2006 yılı olan sigortalı için 2000-2005 yıllarının,
- 2007 yılı olan sigortalı için 2000-2006 yıllarının,
- 2008 yılı olan sigortalı için 2000-2007 yıllarının,

Gelişme hızı oranları esas alınmaktadır. Aylık bağlama tarihine göre GH oranlarının kısmi aylığın güncellenmesi sonucunda aylık miktarına olan etkisi ise;
- 2001 yılında emekli olanlar için % 7,2,
- 2002 yılında emekli olanlar için % 7,2,
- 2003 yılında emekli olanlar için % 15,6,
- 2004 yılında emekli olanlar için % 22,3,
- 2005 yılında emekli olanlar için % 33,1,
- 2006 yılında emekli olanlar için % 43,0,
- 2007 yılında emekli olanlar için % 51,7,
- 2008 yılında emekli olanlar için % 58,5,

Şeklinde olmaktadır. Bir diğer ifade ile 1999 Aralık dönemi itibariyle hesaplanan kısmi aylık miktarının tahsis talep yılına taşınmasında TÜFE oranları hariç olmak üzere gelişme hızı kullanılan yıl sayısı tahsis talep yılına göre 1 ila 8 yıl arasında, artış oranı ise % 7,2 ila % 58,5 arasında farklılaşmaktadır.

III- GH ORANININ HESAPLAMALARA OLAN ETKİSİ

6283 sayılı Kanunla 5510 sayılı Kanuna eklenen geçici 39 uncu madde ile 2000 yılından önce bağlanan aylıkların güncellenmesinde 2000-2007 yılları arasında gerçekleşen 8 yıla ait GH oranlarının % 75'inin güncelleme işleminde kullanılması öngörülmüştür.

A- GH Oranının İntibak Hesaplamasına Etkisi

Geçici 39 uncu madde gereği hesaplanan aylıkların 2008 yılı Ocak ayına güncellenmesinde, 8 yıla ait GH oranlarının % 75'inin aylıklarda meydana getirdiği artış % 41,7 oranına tekabül etmektedir. Bu oranı, 2000 yılından sonra tahsis talebinde bulunan sigortalıların talep yılından önceki yıllarla sınırlı olmak üzere kısmi aylığın artırılmasında GH'den yansıyan oranla mukayese ettiğimizde, 2001 yılında emekli olanların kısmi aylığa GH'den yansıyan artış oranı; 2001 yılında emekli olanlar için % 7,2, 2005 yılında emekli olanlar için % 33,1, 2008 yılında emekli olanlar için de % 58,5 olmaktadır.

Dolayısıyla 2000 sonrası emekli olanlar, sadece kısmi aylıkları için emekli oldukları yılla sınırlı olmak üzere gelişme hızından % 100 pay almakta iken, 2000 yılından önce emekli olanların tam aylık miktarlarına 8 yılın gelişme hızından % 75 oranında pay verilmektedir.

Bu durum, GH oranının % 75 olarak kullanılmasında önemli etkenlerden birini oluşturmuştur.

B- GH Oranının Aylık Bağlanan Gün Sayısına Etkisi

Gelişme hızında % 75 oranının esas alınmasında önemli olan etkenlerden bir diğeri ise intibak artışının kimlere verilmesi gerektiği noktasında toplanmaktadır.

2000 yılından önce yürürlükte bulunan aylık bağlama sisteminde aylık bağlama baz oranı, asgari aylık bağlama gün sayısı olan 5000 gün esas alınarak belirlenmiş ve 5000 günden sonraki her 240 günlük ilave çalışma karşılığında aylık bağlama baz oranı (1) puan artırılmış, 5000 günden eksik olan her 240 gün için ise (1) puan eksiltilmiştir.

Geçici 39 uncu madde ile getirilen sistemde de aylık bağlama baz oranının, asgari aylık bağlama gün sayısı olarak kabul gören 5000 günden eksik ya da fazla olan her 240 gün karşılığında (1) puan artırılması ya da eksiltilmesi öngörülmüştür.

Bu genel kural, sistemde kalarak 5000 günden sonra ilave 240 gün prim ödeyen sigortalılara intibak artışı verilmesi gerekliliğini ortaya koymuştur.

Şöyle ki, aylık bağlama baz oranı ile alt sınır aylık hesabına esas olan oran arasında 1982 yılı öncesinde var olan bağın koparılması ve alt sınır aylık bağlama oranının % 70 olarak belirlenmesi , 3600 gün üzerinden aylık bağlanan sigortalılar ile sisteme yüksek düzeyde prim ödeyen ve gün sayısı bakımından da sisteme daha fazla katkı sağlayarak 7639 gün üzerinden emekli olan sigortalılara aynı miktarda aylık bağlanması sonucunu doğurmuştur.

5000 günden fazla prim ödeyerek sisteme katkı sağlayan sigortalılar aleyhine yaratılan bu olumsuzluğu bertaraf etmek ve 2000 öncesinde bağlanan aylıkları öncelikle kendi içinde uyumlaştırmak açısından;
- Aylık bağlamaya esas kazançları asgari düzeyde olmakla birlikte gün sayısı 5240 ve üzerinde olanlar ile
- Gün sayısı 5000 günden az olmakla birlikte bu defa aylık bağlamaya esas kazançları asgarinin üzerinde olanlara,
intibak artışı verilebilmesi hususu, gelişme hızından hangi oranda pay verilmesi gerektiğini önemli kılmıştır.

1999 Aralık dönemi itibariyle asgari kazanç karşılığı bulunan en düşük gösterge rakamı 9475, aylık bağlama baz oranı ise % 60'tır. Asgari kazanç üzerinden prim ödeyen ve gün sayısı 5000 olan sigortalı ile kazançları asgari düzeyde olmasına rağmen 5000 güne ilave olarak 240 gün prim ödeyen sigortalıya hangi GH oranının artış sağladığı aşağıdaki tabloda gösterilmiştir.

Tablo 1- 5000 Gün Üzerinden Bağlanan Aylıklar İçin İntibak Farkı (Aylık Bağlama Oranı % 60)

2012 OCAK	GH % 70	GH % 75	GH % 80	GH % 85	GH % 90	GH % 95	GH % 100
Mevcut Aylığı	868,91	868,91	868,91	868,91	868,91	868,91	868,91
İntibak Aylığı	843,96	859,96	876,26	892,88	909,82	927,09	944,69
Değişim Tutarı	-24,95	-8,95	7,35	23,97	40,91	58,18	75,78

6283 sayılı Kanunla getirilen düzenleme ile 5000 günden sonra ilave prim ödeyenler ile kazançları asgarinin üzerinde olanlara artış verilmesi amaçlanmıştır. Yukarıdaki tabloda, gerek kazanç yönünden gerekse prim ödeme gün sayısı yönünden sisteme katkısı olmayan sigortalı için intibak artışı GH oranının % 80'inden başlamaktadır.

 

Tablo 2- 5240 Gün Üzerinden Bağlanan Aylıklar İçin İntibak Farkı (Aylık Bağlama Oranı % 61)

2012 OCAK	GH % 70	GH % 75	GH % 80	GH % 85	GH % 90	GH % 95	GH % 100
Mevcut Aylığı	868,91	868,91	868,91	868,91	868,91	868,91	868,91
İntibak Aylığı	855,58	871,84	888,41	905,31	922,54	940,09	957,99
Değişim Tutarı	-13,33	2,93	19,50	36,40	53,63	71,18	89,08

İkinci tabloda ise, asgari düzeyde prim ödeyen sigortalı, 5000 günden sonra 240 gün daha prim ödeyerek sisteme katkıda bulunmuştur. GH oranını % 70 olarak aldığınızda sisteme katkısı olan emeklinin aylığında artış olmamakta, GH oranını % 80 olarak aldığınızda ise asgari gün sayısı üzerinden emekli olan ve sisteme ilave prim ödemesi olmayan emeklimizin aylığında da artış meydana gelmektedir. Bu nedenle, gelişme hızından % 80 ve üzerinde bir pay verilmesi öngörülen amaca hizmet etmediği gibi tüm aylıklara zam verilmesi anlamını taşımaktadır.

Dolayısıyla, asgari kazanç ve 5000 günden sonra ilave 240 gün prim ödeyen sigortalıya intibak artışını yansıtılmasını sağlayacak oranın % 75 olduğu görülmektedir.

C- GH Oranının Prime Esas Kazançlara Olan Etkisi

Gelişme hızından pay olarak verilen % 75 oranının, sisteme prim ödeme gün sayısı bakımından katkısı olmamakla birlikte, aylık bağlamaya esas kazançları asgarinin üzerinde olanlar yönünden de değerlendirilmesi gerekir.

Kazançları asgari düzeyde olan sigortalıya 5000 günden sonra ödediği 240 gün için 2,93 TL intibak artışı yansımaktadır.

240 gün ilave prim ödeyenlerde olduğu gibi, 5000 günden eksik süresi olanlara da yaklaşık 3,00 TL tutarında intibak artışının hangi kazanç düzeyinden başladığı aşağıdaki tabloda gösterilmiştir.

Tablo 3- Aylık Bağlama Esas Kazanç Düzeyine Göre İntibak Tutarı

Aylık Bağlanan Gün Sayısı	5000 Günden Eksik Olan Gün Sayısı	İntibak Artışının Yansıdığı Gösterge Rakamı	İntibak Tutarı	Prime Esas Kazanç Düzeyi
3600-3800	1200	10725	3,06 TL	16,4%
3801-4040	960	10425	3,70 TL	12,5%
4041-4280	720	10145	3,29 TL	7,9%
4281-4520	480	9970	3,28 TL	5,8%
4521-4760	240	9800	3,21 TL	3,8%
4761-5239	-	9635	3,08 TL	2,0%

Not: Yapılan hesaplamada 1999 Aralık dönemi itibariyle yürürlükte olan gösterge ve üst gösterge tabloları esas alınmış, intibak tutarı ise 2012 Ocak dönem itibariyle hesaplanmıştır.

Gerek 5510 sayılı Kanuna eklenen geçici 39 uncu maddede, gerekse 2000 yılından önceki sürelere ait aylığın hesaplanmasına ilişkin 506 sayılı Kanunun mülga hükümlerinde, 5000 günden eksik olan her 240 gün için aylık bağlama oranı (1) puan eksiltilmektedir. Sigortalının tahsis talep tarihinden önceki 5 yıllık kazançlarının ortalamasına göre gösterge tablosundan hesaplanan aylıkların aylık bağlama baz oranı % 60'tır. Gösterge tablosundan 3600 gün üzerinden aylık bağlanan sigortalının aylık bağlama oranı, 5000 günden eksik ödediği her 240 gün için (1) puan eksiltileceğinden intibaka esas aylık bağlama oranı % 55 olarak alınacak ve bu oran üzerinden yapılan hesaplama ile mevcut aylığı mukayese edilecektir.

Gün sayısı bakımından sisteme katkısı olmayan sigortalının, sisteme 240 gün ilave prim ödeyen sigortalı kadar intibak artışından yararlanabilmesi için 5000 günden eksik gün sayısı;
- 1200 gün olanlar için % 16,4,
- 960 gün olanlar için % 12,5,
- 720 gün olanlar için % 7,9,
- 480 gün olanlar için % 5,8,
- 240 gün olanlar için % 3,8,

Oranında asgari kazancın üzerinde prim ödemiş olmaları gerekmektedir. 5000 günden eksik ya da fazla 240 günlük süresi olmayan ve 4761-5239 gün aralığında aylık bağlananlara söz konusu artışın verilebilmesi için de asgari kazancın % 2 fazlası üzerinden prim ödenmiş olması gerekmektedir.

Daha açık bir ifadeyle, getirilen düzenleme 5000 günden eksik olan gün sayıları ile prime esas kazanç düzeyleri arasında bir bağ kurmakta, eksik olan gün sayısı arttıkça prime esas kazanç düzeyinin yükselmesi durumunda intibak artışı yansımaktadır.

V- SONUÇ

İntibak hesaplamasında emeklilere gelişme hızından % 75 oranında pay verilmesi, gerek Türkiye Büyük Millet Meclisi'ndeki yasama sürecinde, gerekse kamuoyunda ciddi tartışmalara neden olmuş ve taraflarca emeklilere gelişme hızından eksik pay verildiği ifade edilmiştir.

Öncelikle belirtmek gerekir ki intibak düzenlemesi "tüm emekli aylıklarında artış meydana getiren bir zam" düzenlemesi değildir. Konuya bu açıdan yaklaştığımızda, getirilen düzenlemenin gerek prim ödeme gün sayısı, gerekse kazanç yönünden sisteme katkısı olmayanlara bir artış sağlamaması doğaldır. Artış alamayan bu grup, sistem tarafından yüksek düzeyde belirlenmiş olan alt sınır aylık uygulaması ile zaten korunmaktadır.

Asıl sorun, sisteme prim ödeme gün sayısı ve kazanç yönünden katkı sağlamasına rağmen, alt sınır aylık uygulaması nedeniyle sisteme katkısı olmayanlarla aynı aylığı almak zorunda bırakılanların, sisteme yapmış oldukları katkıya paralel olarak intibak artışından faydalandırılmasıdır.

Yukarıda yapılan açıklama ve hesaplamalar, % 75 olarak öngörülen gelişme hızı oranının farazi olarak belirlenmediğini, bilakis yapılan detaylı hesaplamalar sonucunda bulunduğunu göstermektedir.
Söz konusu oranın; gerek gün sayısı, gerekse prime esas kazanç yönüyle sisteme katkı verenlere artış yapılmasını sağlayan, bunun aksine sistemde öngörülen asgari şartlarla emekli olanlara da "zam" niteliği taşımayan bir oranı ifade ettiğini, mevcut sorunun büyük ölçüde giderilmesine yönelik getirilen intibak düzenlemesinin amacına hizmet ettiğini ve hakkaniyet ölçüsüne göre belirlendiğini söylemek hiç de yanlış olmayacaktır.

Erdoğan ÜVEDİ
Sigortalı Emeklilik Daire Başkanlığı Şube Müdürü

Kaynak:yaklaşım dergisi